Γράφει η Ελένη Χατζηδημητρίου,
Φοιτήτρια τμήματος Ψυχολογίας ΕΚΠΑ
Στο ψηφιακό περιβάλλον των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, η επιθετικότητα αποτελεί ένα ολοένα και πιο συχνό φαινόμενο. Σχόλια με προσβλητικό περιεχόμενο, έντονες λεκτικές αντιπαραθέσεις και συμπεριφορές όπως το trolling (τρολάρισμα) εμφανίζονται με μεγάλη ευκολία, ακόμη και σε καθημερινές αλληλεπιδράσεις. Το ερώτημα που προκύπτει είναι εύλογο: γιατί οι άνθρωποι φαίνεται να γίνονται πιο επιθετικοί όταν δρουν πίσω από την οθόνη
Η ανωνυμία ως «προστατευτικό πέπλο»
Ένας από τους βασικούς παράγοντες που συμβάλλουν σε αυτή τη συμπεριφορά είναι η ανωνυμία που προσφέρει το διαδίκτυο. Η δυνατότητα απόκρυψης της ταυτότητας, μέσω ψευδωνύμων ή εναλλακτικών προφίλ, δημιουργεί την αίσθηση αποδέσμευσης από τις κοινωνικές νόρμες και τις συνέπειες της συμπεριφοράς. Η ανωνυμία λειτουργεί έτσι ως ένα «προστατευτικό πέπλο», το οποίο ενθαρρύνει την έκφραση συμπεριφορών που σε διαφορετικό πλαίσιο θα καταστέλλονταν.
Η παραπάνω δυναμική εξηγείται μέσω του φαινομένου της διαδικτυακής αποαναστολής (online disinhibition effect), το οποίο έχει μελετηθεί εκτενώς στο πλαίσιο της Κοινωνικής Ψυχολογίας. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρητική προσέγγιση, η απουσία φυσικής παρουσίας και μη λεκτικών στοιχείων —όπως ο τόνος της φωνής ή η γλώσσα του σώματος— περιορίζει την ενσυναίσθηση και αποδυναμώνει την άμεση συναισθηματική αντίδραση προς τον συνομιλητή. Παράλληλα, η χρονική απόσταση που συχνά χαρακτηρίζει την online επικοινωνία επιτρέπει την πιο παρορμητική και λιγότερο φιλτραρισμένη έκφραση.
Ο «άλλος» γίνεται απρόσωπος
Η ανωνυμία συνδέεται και με την αποπροσωποποίηση της επικοινωνίας. Ο συνομιλητής δεν αντιμετωπίζεται ως ένα συγκεκριμένο άτομο με συναισθήματα, αλλά ως μια αφηρημένη παρουσία. Αυτό καθιστά ευκολότερη την εκδήλωση συμπεριφορών όπως το trolling, το cyberbullying (διαδικτυακός εκφοβισμός) ή ο λόγος μίσους. Το διαδίκτυο, επομένως, δεν δημιουργεί απαραίτητα την επιθετικότητα, αλλά μειώνει τους μηχανισμούς που την περιορίζουν.
Οι επιπτώσεις στην ψηφιακή καθημερινότητα
Η συστηματική έκθεση σε διαδικτυακή επιθετικότητα μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την ψυχική υγεία, ενισχύοντας το άγχος και μειώνοντας την αυτοεκτίμηση. Παράλληλα, σε ευρύτερο επίπεδο, συμβάλλει στη διαμόρφωση ενός τοξικού περιβάλλοντος, όπου η επιθετική επικοινωνία τείνει να κανονικοποιείται και να γίνεται αποδεκτή.
Ανωνυμία: πρόβλημα ή εργαλείο;
Παρά τα παραπάνω, η ανωνυμία δεν είναι εξ ορισμού αρνητική. Μπορεί να προσφέρει ένα ασφαλές πλαίσιο έκφρασης, ιδιαίτερα για άτομα που επιθυμούν να μοιραστούν προσωπικές εμπειρίες χωρίς φόβο κριτικής ή στιγματισμού. Το ζήτημα δεν είναι η ύπαρξή της, αλλά ο τρόπος με τον οποίο επηρεάζει τη συμπεριφορά μας.
Συνοψίζοντας, η επιθετικότητα στο διαδίκτυο δεν αποτελεί απλώς αποτέλεσμα της τεχνολογίας, αλλά της αλληλεπίδρασής της με βασικούς ψυχολογικούς μηχανισμούς. Η κατανόηση αυτών των μηχανισμών είναι απαραίτητη για τη δημιουργία ενός πιο υγιούς ψηφιακού περιβάλλοντος, στο οποίο η ελευθερία έκφρασης θα συνοδεύεται από υπευθυνότητα και σεβασμό.
Πηγές:
- Suler, J. (2004). The online disinhibition effect. CyberPsychology & Behavior.
- Lapidot-Lefler, N., & Barak, A. (2012). Effects of anonymity, invisibility, and lack of eye-contact on toxic online disinhibition. Computers in Human Behavior.
- Joinson, A. (2007). Disinhibition and the Internet.