Γράφει ο Λευτέρης Ξανθόπουλος
Φοιτητής ψυχολογίας, ΕΚΠΑ
Πόσες φορές έχεις πάει σε μια συναυλία αντί για την σκηνή κοιτάς την οθόνη του του μπροστινού σου; Βρέθηκα πρόσφατα σε ένα μουσικό event, όπου κάτι μου τράβηξε έντονα την προσοχή. Αντί να βλέπω ανθρώπους που απλώς ζούσαν τη στιγμή, έβλεπα σχεδόν παντού χέρια υψωμένα με κινητά, στραμμένα προς τη σκηνή. Η εμπειρία δεν βιωνόταν μόνο τη στιγμή, αλλά ταυτόχρονα “καταγραφόταν” από τους ίδιους τους συμμετέχοντες.
Αυτό το σκηνικό με έκανε να αναρωτηθώ για τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε τις στιγμές μας στην εποχή της συνεχούς καταγραφής. Παρατηρώντας αυτή τη συμπεριφορά, έγινε πιο έντονη η αίσθηση ότι η προσοχή μας δεν ανήκει πλέον ολοκληρωτικά στο παρόν, αλλά μοιράζεται ανάμεσα στο άμεσο βίωμα και στην ανάγκη αποτύπωσής του. Μέσα από αυτή την παρατήρηση αναδεικνύεται ένα ευρύτερο ψυχολογικό φαινόμενο της σύγχρονης εποχής, το οποίο αφορά τον τρόπο με τον οποίο η εμπειρία επηρεάζεται όταν η προσοχή δεν είναι πλήρως παρούσα.
Προσοχή και εμπειρία – Η βάση της ψυχολογικής επεξεργασίας
Η ανθρώπινη προσοχή αποτελεί έναν περιορισμένο γνωστικό πόρο, δηλαδή δεν μπορεί να επεξεργαστεί απεριόριστες πληροφορίες ταυτόχρονα. Για τον λόγο αυτό, ο εγκέφαλος εφαρμόζει μηχανισμούς επιλεκτικής προσοχής, εστιάζοντας σε συγκεκριμένα ερεθίσματα κάθε φορά. Όταν ένα άτομο είναι πλήρως παρόν σε μια εμπειρία, ενεργοποιείται κατάσταση ενιαίας προσοχής, όπου η εμπειρία επεξεργάζεται σε βάθος και αποθηκεύεται πιο έντονα στη μνήμη. Αντίθετα, όταν η προσοχή διαμοιράζεται ανάμεσα στο βίωμα και στην καταγραφή της μέσω κινητού, εμφανίζεται γνωστική επιβάρυνση και μειώνεται η ικανότητα πλήρους εμβύθισης στη στιγμή.
Η εμπειρία ως καταγραφή – Διπλή προσοχή και αυτοπαρατήρηση
Παράλληλα με αυτή τη μετατόπιση της προσοχής, η χρήση του κινητού εισάγει ένα νέο επίπεδο επεξεργασίας της εμπειρίας. Το άτομο δεν συμμετέχει μόνο στη στιγμή, αλλά παρατηρεί και αξιολογεί την ίδια του την εμπειρία για να την καταγράψει. Έτσι, η προσοχή μοιράζεται ανάμεσα στο άμεσο βίωμα και στη μελλοντική αναπαράσταση της στιγμής. Αυτό αυξάνει το γνωστικό φορτίο και μειώνει την εμβύθιση, ενώ περιορίζει και την αυθόρμητη συναισθηματική αντίδραση.
Αυτή η εμμονή με την οθόνη δεν περιορίζει την προσοχή μας μόνο στις κοινωνικές ή δημόσιες εμπειρίες, αλλά επεκτείνεται και στις πιο ιδιωτικές στιγμές της καθημερινότητας, όπως όταν βρισκόμαστε μόνοι μας στο σπίτι, στον καναπέ, και παρ’ όλα αυτά παραμένουμε συνδεδεμένοι με το ψηφιακό περιεχόμενο. Η ανάγκη για συνεχή ενασχόληση με την οθόνη φαίνεται να γίνεται μια σταθερή συνήθεια, ανεξάρτητα από το περιβάλλον ή τη στιγμή.
Doomscrolling – Η αδιάκοπη αναζήτηση ερεθισμάτων
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της διάσπασης της προσοχής είναι το λεγόμενο doomscrolling, δηλαδή η αδιάκοπη κύλιση περιεχομένου στα κοινωνικά δίκτυα. Όπως και στην περίπτωση της καταγραφής της εμπειρίας, έτσι και εδώ η προσοχή δεν παραμένει σταθερή, αλλά μετακινείται συνεχώς από ερέθισμα σε ερέθισμα.
Ψυχολογικά, αυτό εξηγείται από την τάση του ανθρώπινου εγκεφάλου να αναζητά νέα και διαφορετικά ερεθίσματα, καθώς τα καινούρια στοιχεία ενεργοποιούν το σύστημα ανταμοιβής και τραβούν ευκολότερα την προσοχή. Ο εγκέφαλος “μαθαίνει” να περιμένει ότι το επόμενο περιεχόμενο μπορεί να είναι πιο ενδιαφέρον ή πιο σημαντικό από το προηγούμενο, δημιουργώντας μια συνεχή αναζήτηση για κάτι πιο ελκυστικό. Έτσι, οδηγούμαστε σε έναν κύκλο ασταμάτητου σκρολαρίσματος, όπου η προσοχή παραμένει κατακερματισμένη.
Κοινός μηχανισμός- Κατακερματισμός της προσοχής
Και στα δύο φαινόμενα, είτε πρόκειται για την καταγραφή της στιγμής είτε για το doomscrolling, υπάρχει ένας κοινός ψυχολογικός μηχανισμός: ο κατακερματισμός της προσοχής. Η εμπειρία δεν βιώνεται ως ενιαίο σύνολο, αλλά σπάει σε μικρά κομμάτια ερεθισμάτων. Αυτό μειώνει τη δυνατότητα βαθιάς επεξεργασίας και περιορίζει τη συναισθηματική ένταση της εμπειρίας.
Επιπτώσεις στην μνήμη και στην εμπειρία
Η μνήμη δεν λειτουργεί σαν απλή καταγραφή εικόνων, αλλά βασίζεται στη συναισθηματική επεξεργασία της εμπειρίας. Όταν η προσοχή είναι διασπασμένη, οι εμπειρίες αποθηκεύονται πιο αδύναμα και λιγότερο ολοκληρωμένα. Έτσι, μπορεί να θυμόμαστε εικόνες, αλλά όχι την πλήρη αίσθηση της στιγμής.
Κοινωνική διάσταση – FOMO και ψηφιακή πίεση
Η ανάγκη για συνεχή σύνδεση και ενημέρωση ενισχύεται από τον φόβο της απώλειας εμπειριών (FOMO). Παράλληλα, η κοινωνική επιβεβαίωση μέσω των Social media κάνει την καταγραφή της εμπειρίας να φαίνεται σχεδόν απαραίτητη. Αυτό ενισχύει περαιτέρω τη συνεχή ενασχόληση με την οθόνη
Συμπέρασμα – Ανάμεσα στο βίωμα και την καταγραφή
Το διαδίκτυο και τα ψηφιακά μέσα μας έχουν δώσει ένα ιδιαίτερα ισχυρό εργαλείο: τη δυνατότητα να καταγράφουμε στιγμές που διαφορετικά θα χάνονταν στη ροή του χρόνου. Μας επιτρέπουν να κρατάμε ζωντανές αναμνήσεις, εικόνες, εμπειρίες και να επιστρέφουμε σε αυτές με ευκολία, κάτι που παλαιότερα δεν ήταν δυνατό στον ίδιο βαθμό.
Ωστόσο, μέσα σε αυτή τη συνεχή δυνατότητα καταγραφής, αναδύεται και ένας κίνδυνος: να μετατοπίζεται η προσοχή μας από το ίδιο το βίωμα στην προσπάθεια αποτύπωσής του. Έτσι, η εμπειρία δεν ζει πάντα ολοκληρωμένα τη στιγμή που συμβαίνει, αλλά συχνά “σπάει” ανάμεσα στο να τη ζούμε και στο να τη μετατρέπουμε σε περιεχόμενο. Το αποτέλεσμα είναι η σταδιακή αποδυνάμωση της άμεσης συναισθηματικής σύνδεσης με τη στιγμή.
Γιατί κάποιες εμπειρίες δεν χρειάζονται καταγραφή για να μείνουν μέσα μας χρειάζονται απλώς παρουσία. Στην ωμή πραγματικότητα που ονομάζουμε ζωή, δεν χωρούν φίλτρα ούτε “ειδικά εφέ” που προσπαθούν να την κάνουν πιο ελκυστική απ’ ό,τι είναι. Η αξία της δεν βρίσκεται στην επεξεργασία της εικόνας, αλλά στη στιγμή που τη ζούμε όπως πραγματικά συμβαίνει, χωρίς απόσταση. Κι ίσως η ζωή να μην είναι ποτέ κάτι που πρέπει να φαίνεται ελκυστική, αλλά κάτι που πρέπει να νιώθεται αληθινά, με όλη τη συναισθηματική της πολυπλοκότητα, όπως τη διαμορφώνουμε εμείς, κάθε φορά που της επιτρέπουμε να μας αγγίξει.
πηγές
https://www.health.harvard.edu/mind-and-mood/doomscrolling-dangers
https://www.ertnews.gr/roi-idiseon/fomo-o-fovos-tou-apokleismou-sta-xronia-ton-social-media/