Γράφει η Καβαλιώτη Δανάη, Κοινωνιολόγος, Εγκληματολόγος (MSc), Επικεφαλής Ερευνών και Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων CSI Institute.
Έμφυλη βία, κυβερνοέλεγχος και θεσμικό κενό στην Ελλάδα.
Η γυναικοκτονία αποτελεί την πιο ακραία και οριστική μορφή έμφυλης βίας. Ωστόσο, στη σύγχρονη κοινωνία δεν εμφανίζεται ως ένα ξαφνικό και μεμονωμένο γεγονός. Αντιθέτως, συνήθως εντάσσεται σε μια μακρά διαδικασία κλιμάκωσης ελέγχου, εξάρτησης και κακοποίησης. Στην ψηφιακή εποχή, αυτή η διαδικασία δεν περιορίζεται στον φυσικό χώρο, αλλά επεκτείνεται και στο διαδίκτυο, στα κινητά τηλέφωνα και στις ψηφιακές πλατφόρμες επικοινωνίας.
Η τεχνολογία δεν δημιουργεί τη βία, αλλά συχνά λειτουργεί ως εργαλείο της. Μέσα από την ψηφιακή επιτήρηση, την παρενόχληση και τον έλεγχο, διαμορφώνεται ένα νέο πεδίο έμφυλης εξουσίας που μπορεί να προηγείται της φυσικής βίας και, σε ορισμένες περιπτώσεις, της ίδιας της γυναικοκτονίας.
Η Κοινωνιολογική διάσταση: έλεγχος, πατριαρχία και ψηφιακός χώρος
Από κοινωνιολογική σκοπιά, η έμφυλη βία δεν είναι τυχαία, αλλά δομικά ενσωματωμένη στις κοινωνικές σχέσεις εξουσίας. Η πατριαρχική αντίληψη της σχέσης, ως μορφής ιδιοκτησίας και ελέγχου, παραμένει ενεργή, ακόμη και αν αλλάζει μορφή μέσα στον χρόνο.
Στην ψηφιακή εποχή ο έλεγχος αυτός αποκτά νέα εργαλεία:
– συνεχή παρακολούθηση μέσω εφαρμογών
– πρόσβαση σε προσωπικούς λογαριασμούς και μηνύματα
– έλεγχο κοινωνικών δικτύων
– απομόνωση του θύματος από το κοινωνικό του περιβάλλον
– ψηφιακή επιτήρηση της καθημερινής του δραστηριότητας
Αυτές οι πρακτικές συγκροτούν αυτό που η διεθνής βιβλιογραφία ορίζει ως coercive control, δηλαδή έναν συστηματικό μηχανισμό εξουσίας που δεν βασίζεται μόνο στη σωματική βία, αλλά στην ψυχολογική και κοινωνική υποταγή του θύματος.
Η Εγκληματολογική προσέγγιση: από την ψηφιακή παρενόχληση στην γυναικοκτονία
Η εγκληματολογία αντιμετωπίζει πλέον την γυναικοκτονία ως το τελικό στάδιο μιας διαδικασίας κλιμάκωσης. Σε πολλές περιπτώσεις, πριν τη δολοφονία προηγούνται και επαναλαμβανόμενες μορφές ψηφιακής βίας.
Συχνότερες μορφές είναι:
– cyberstalking (συνεχής διαδικτυακή παρακολούθηση)
– απειλητικά μηνύματα
– παραβίαση προσωπικών λογαριασμών
– εγκατάσταση stalkware σε κινητές συσκευές
– δημοσιοποίηση προσωπικού υλικού χωρίς συναίνεση
– χρήση GPS για έλεγχο μετακινήσεων
Η διεθνής εγκληματολογική έρευνα έχει δείξει ότι αυτά τα φαινόμενα δεν είναι απομονωμένα, αλλά συχνά αποτελούν προγνωστικούς δείκτες αυξημένου κινδύνου για σοβαρή σωματική βία. Με άλλα λόγια, η ψηφιακή κακοποίηση μπορεί να λειτουργεί ως προειδοποιητικό στάδιο πριν την γυναικοκτονία.
Ενδεικτικές Υποθέσεις και επαναλαμβανόμενα μοτίβα
Στην ελληνική πραγματικότητα, υποθέσεις όπως της Καρολάιν, της Γαρυφαλλιάς, της Κυριακής και τόσων άλλων γυναικών, αναδεικνύουν ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο: την ύπαρξη σχέσης ελέγχου και εξάρτησης πριν την κλιμάκωση της βίας.
Αν και δεν υπάρχει σε όλες τις περιπτώσεις τεκμηριωμένη ψηφιακή διάσταση, η διεθνής τάση δείχνει ότι η τεχνολογική επιτήρηση γίνεται όλο και πιο συχνό εργαλείο κακοποίησης, ιδιαίτερα σε νεότερες ηλικίες και σε σχέσεις συντροφικότητας.
Το νομικό κενό στην Ελλάδα: απουσία αναγνώρισης της γυναικοκτονίας
Η Ελλάδα έχει συγκλονιστεί διαχρονικά από υποθέσεις γυναικών που δολοφονήθηκαν από τους συντρόφους ή τους συζύγους τους. Αν και ο όρος χρησιμοποιείται ευρέως μόλις τα τελευταία χρόνια, αντίστοιχα εγκλήματα καταγράφονται εδώ και δεκαετίες. Η ακριβής καταγραφή των γυναικοκτονιών στην Ελλάδα παραμένει ζητούμενο, καθώς ο όρος δεν αναγνωρίζεται ως αυτοτελής νομική κατηγορία. Σύμφωνα με τα στοιχεία του European Institute for Gender Equality (EIGE), το 2022 οι γυναίκες αποτέλεσαν το 93% των θυμάτων ανθρωποκτονίας από σύντροφο (13 από τα 14 θύματα), ενώ αντιστοιχούσαν το 67% των θυμάτων ανθρωποκτονίας στο πλαίσιο της οικογένειας (24 από τις 36 περιπτώσεις).
Ένα από τα σημαντικότερα θεσμικά ζητήματα είναι ότι δεν αποτελεί αυτοτελές αδίκημα στον Ποινικό Κώδικα της Ελλάδας. Οι σχετικές πράξεις καταγράφονται ως ανθρωποκτονίες, χωρίς νομική αναγνώριση του έμφυλου κινήτρου.
Η απουσία αυτής της τυποποίησης έχει σημαντικές συνέπειες:
- Περιθωριοποίηση του φαινομένου
Το έμφυλο στοιχείο δεν καταγράφεται συστηματικά, με αποτέλεσμα να χάνεται η πραγματική διάσταση του προβλήματος.
- Στατιστική και επιστημονική ασάφεια
Δεν υπάρχουν επίσημα εθνικά δεδομένα που να καταγράφουν τις γυναικοκτονίες ως ξεχωριστή κατηγορία.
- Περιορισμένη πρόληψη
Χωρίς αναγνώριση του μοτίβου κινδύνου, δεν μπορούν να αναπτυχθούν εξειδικευμένα πρωτόκολλα έγκαιρης παρέμβασης.
Στην ψηφιακή εποχή, το κενό αυτό γίνεται ακόμη πιο κρίσιμο. Η έλλειψη θεσμικής αναγνώρισης δυσκολεύει τη σύνδεση ανάμεσα στην ψηφιακή βία και στη φυσική κλιμάκωση, αφήνοντας συχνά εκτός παρατήρησης τα πρώτα προειδοποιητικά σημάδια.
Κυβερνοασφάλεια και έμφυλη βία: ένα νέο πεδίο πρόληψης
Η κυβερνοασφάλεια αφορά την καθημερινή ασφάλεια των πολιτών πέρα από τεχνικά συστήματα, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις όπου η τεχνολογία χρησιμοποιείται ως πεδίο ελέγχου. Η προστασία από την ψηφιακή παρακολούθηση, τις κακόβουλες εφαρμογές εντοπισμού, τις παραβιάσεις λογαριασμού και η ψηφιακή παρενόχληση, αποτελούν κρίσιμο παράγοντα πρόληψης τς έμφυλης βίας.
Η γυναικοκτονία είναι η κορύφωση μιας διαδικασίας που συχνά ξεκινά πολύ νωρίτερα. Στην ψηφιακή εποχή, αυτή η διαδικασία γίνεται πιο αόρατη αλλά και πιο διεισδυτική. Ο έλεγχος μεταφέρεται από τον φυσικό χώρο στις οθόνες, από την παρουσία στην επιτήρηση, από τη σωματική βία στην παρακολούθηση.
Η πρόκληση για την κοινωνία και τους θεσμούς, δεν είναι μόνο η τιμωρία του εγκλήματος, αλλά η έγκαιρη αναγνώριση των σημάτων που το προαναγγέλλουν. Διότι κάθε γυναικοκτονία δεν σηματοδοτεί μόνο το τέλος μιας ζωής, αλλά και την αποτυχία μιας ολόκληρης κοινωνίας να αναγνωρίσει εγκαίρως τα σημάδια της βίας πριν μετατραπούν σε άλλη μια τραγωδία.
Γραμμές Υποστήριξης (Ελλάδα)
15900 – Γραμμή SOS για κακοποιημένες γυναίκες (24/7) – sos15900@isotita.gr
100 – Άμεσης Δράση
112 – Ευρωπαϊκός αριθμός έκτακτης ανάγκης
197 – ΕΚΚΑ (Εθνικό Κέντρο Κοινωνικής Αλληλεγγύης)
Πηγές
Russell, D. E. H. (2011). Femicide: The Politics of Woman Killing. Twayne Publishers
https://eige.europa.eu/gender-based-violence/femicide
https://knowledge.unwomen.org/en/articles/faqs/faqs-types-of-violence-against-women-and-girls
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/violence-against-women
https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/global-study-on-homicide.html