Γράφει η Ιωάννα Τσακαλάκου
Στην ψηφιακή εποχή όπου η τεχνολογία διευκολύνει την επικοινωνία και την σύνδεση μεταξύ των ατόμων, αναδύονται νέες μορφές απειλών. Μία από τις πιο ανησυχητικές μορφές αποτελεί το cyberstalking, δηλαδή η ηλεκτρονική παρενόχληση ή καταδίωξη μέσω του διαδικτύου. Αδιαμφησβήτητα, το cyberstalking αποτελεί μια μορφή ψηφιακής κακοποίησης που έχει κυρίως ψυχολογικές συνέπειες στα θύματα, οδηγώντας αρκετές φορές σε αγχώδη διαταραχή, κατάθλιψη, μετατραυματικό στρες, ακόμη, και στην απομόνωση.
Τι είναι το cyberstalking;
Η ορολογία cyberstalking αναφέρεται στη συστηματική και επαναλαμβανόμενη παρενόχληση ενός ατόμου μέσω του διαδικτύου ή άλλων ψηφιακών εφαρμογών. Παραδείγματος χάριν, ο θύτης μπορεί να χρησιμοποιεί email, κοινωνικά δίκτυα, μηνύματα, πλατφόρμες βίντεο ή και εφαρμογές παρακολούθησης για να παρακολουθεί, απειλεί, εκφοβίζει ή χειραγωγεί το θύμα του. Αρκετές φορές, το cyberstalking συνοδεύεται από παραβίαση της ιδιωτικότητας του θύματος, με τον θύτη να αποκτά πρόσβαση σε προσωπικά δεδομένα, φωτογραφίες ή προσωπικές πληροφορίες του θύματος.
Επομένως, η συμπεριφορά αυτή διαφέρει από την απλή διαδικτυακή παρενόχληση, καθώς χαρακτηρίζεται από την έντονη εμμονή, μεγάλη χρονική διαρκεία και προσπάθεια ελέγχου του θύματος.
Μορφές cyberstalking
Ωστόσο, το cyberstalking μπορεί να διακριθεί σε διάφορες μορφές όπως αναφέρονται παρακάτω:
- Αποστολή απειλητικών μηνυμάτων μέσω email ή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης
- Δημιουργία ψεύτικων προφίλ με σκοπό την συκοφαντική δυσφήμιση του θύματος
- Δημοσίευση προσωπικών πληροφοριών ή φωτογραφιών χωρίς την συναίνεση του θύματος
- Παρακολούθηση της τοποθεσίας μέσω εφαρμογών ή GPS
- Εκβιασμός με χρήση προσωπικού υλικού, π.χ. revenge porn
Ψυχολογικές επιπτώσεις στα θύματα
Αδιαμφισβήτητα, η ψυχολογική επιβάρυνση των θυμάτων cyberstalking αποτελεί σοβαρό και διαρκές πρόβλημα όπως παρόμοια προκαλείται από την φυσική καταδίωξη ή την ενδοοικογενειακή βία. Επομένως, μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές ψυχολογικές διαταραχές. Όπως διαφαίνεται το κυριότερο συναίσθημα που βιώνει το θύμα είναι ο φόβος καθώς δεν γνωρίζει πότε και πώς ο θύτης θα του επιτεθεί ξανά, ενώ το γεγονός ότι ο κίνδυνος είναι αόρατος και απρόβλεπτος εντείνει περισσότερο την ανασφάλεια του θύματος. Συχνά, αρκετά θύματα υπογραμμίζουν ότι αποφεύγουν τις διαδικτυακές πλατφόρμες αλλά και τη φυσική παρουσία σε δημόσιους χώρους. Παράλληλα, οι συνεχείς επιθέσεις οδηγούν συχνά σε κατάθλιψη και απομόνωση του θύματος καθώς τα θύματα σταματούν να έχουν εμπιστοσύνη προς τους άλλους. Με αυτό τον τρόπο, οδηγούνται να απομονώνονται και να νιώθουν ότι κανείς δεν μπορεί να τους προστατεύσει. Συνεπώς, όπως φαίνεται γίνεται ιδιαίτερα πιο έντονο το συναίσθημα αυτό όταν ο δράστης είναι γνωστός στο θύμα, όπως παραδείγματος χάριν πρώην σύντροφος, γνωστός ή μέλος της οικογένειας του. Επίσης, αρκετά θύματα αναπτύσσουν προβλήματα αυπνίας, εφιάλτες ή συμπτώματα μετατραυτικού στρες (PTSD) όπως flashbacks. Συνάμα, οι συγκεκριμένες αντιδράσεις θεωρούνται φυσιολογικές καθώς το άτομο σε τέτοιες περιπτώσεις βρίσκεται συνεχώς υπό συνεχή απειλή. Επιπλέον, συχνά συνοδεύεται από αλλοίωση της ταυτότητας του θύματος καθώς προκαλεί στα θύματα την αίσθηση απώλειας ελέγχου αλλά και για το πώς παρουσιάζονται στον περίγυρό τους. Ως εκ τούτου, αυτό επηρεάζει την επαγγελματική, προσωπική και κοινωνική ζωή του θύματος.
Παράγοντες ευαλωτότητας
Ορισμένες ομάδες βρίσκονται περισσότερο στο στόχαστρο και είναι πιο ευάλωτες στο cyberstalking, όπως:
- Γυναίκες, ιδίως μετά από λήξη σχέσεων
- Έφηβοι και νεαροί ενήλικες, λόγω υπερβολικής έκθεσης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης
- Διασημότητες ή δημόσια πρόσωπα
- Άτομα με παλαιότερο ιστορικό κακοποίησης
Πρόληψη και Αντιμετώπιση
Η πρόληψη και η αντιμετώπιση του cyberstalking απαιτεί πολύπλευρη προσέγγιση, ως εξής:
- Ατομική προστασία
- Περιορισμός της δημόσιας πληροφορίας στα κοινωνικά δίκτυα
- Ισχυροί κωδικοί πρόσβασης και έλεγχος απορρήτου
- Αναφορά και αποκλεισμός υπόπτων προφίλ ή δραστηριοτήτων
- Καταγραφή αποδείξεων (screenshots, email, ημερομηνία/ώρα)
Ψυχολογική υποστήριξη
Πρώτος πυλώνας βοήθειας αποτελεί η ψυχολογική υποστήριξη των θυμάτων που κρίνεται άκρως απαραίτητη. Συνεπώς, οι ψυχολόγοι και οι ψυχοθεραπευτές, είναι εκείνοι, που μπορούν να βοηθήσουν τα άτομα να αντιμετωπίσουν το τραύμα, να ανακτήσουν τον έλεγχο και να επανασυνδεθούν με την καθημερινότητά τους.
Εκπαίδευση και ευαισθητοποίηση
Επιπλέον, απαραίτητη κρίνεται η ενημέρωση του κοινού, ιδιαίτερα των νέων, για το τι είναι cyberstalking, πώς να το αναγνωρίζουν και να το καταγγέλλουν. Συνάμα, η εκπαίδευση των εκπαιδευτικών, αστυνομικών και δικαστικών λειτουργών αποτελεί κρίσιμο βήμα στην αποτελεσματική διαχείριση τέτοιων περιστατικών.
Καταληκτικά συμπεράσματα
Το φαινόμενο του cyberstalking αναδεικνύεται ως μια από τις πλέον ανησυχητικές μορφές ψηφιακής βίας στον σύγχρονο ψηφιακό κόσμο. Παρόλο που μπορεί να μην αφήνει σωματικά ίχνη, τα ψυχολογικά του αποτυπώματα είναι βαθιά και διαρκή, επηρεάζοντας την αυτοεκτίμηση, την αίσθηση ασφάλειας, την κοινωνικότητα και την καθημερινότητα των θυμάτων.
Οι ψυχολογικές επιπτώσεις είναι συχνά εφάμιλλες ή και σοβαρότερες από αυτές που προκαλούνται από την «παραδοσιακή» παρενόχληση όπως άγχος, κρίσεις πανικού, αϋπνία, κατάθλιψη, κοινωνική απομόνωση, ακόμα και μετατραυματικό στρες. Το θύμα συχνά αναπτύσσει έναν παρατεταμένο φόβο και καχυποψία, αισθάνεται ότι παρακολουθείται παντού, ακόμα και στον ιδιωτικό του χώρο.
Επιπλέον, το γεγονός ότι ο δράστης συχνά παραμένει ανώνυμος ή ατιμώρητος, προσθέτει ένα ακόμα επίπεδο τρόμου, την αίσθηση αδυναμίας και αδιεξόδου. Το θύμα μπορεί να αποφύγει τους δρόμους ή να κλειστεί στο σπίτι του αλλά όχι στο διαδίκτυο, καθώς εκεί η απειλή συνεχίζει να είναι επίμονη και αόρατη.
Επίσης, το νομικό πλαίσιο στην Ελλάδα έχει σημειώσει πρόοδο τα τελευταία χρόνια με την ενίσχυση των νόμων που αφορούν την προστασία από την ψηφιακή παρενόχληση και την έμφυλη βία, αλλά παραμένουν προκλήσεις τόσο στην πρόληψη όσο και στην έγκαιρη αντίδραση των αρμόδιων αρχών. Ως εκ τούτου, η ευαισθητοποίηση των πολιτών, η ενημέρωση των νέων, η εκπαίδευση των αστυνομικών αρχών και η ενίσχυση της ψυχοκοινωνικής στήριξης των θυμάτων αποτελούν κρίσιμους άξονες.
Ακόμα σημαντικότερο είναι το μήνυμα αποστιγματισμού καθώς τα θύματα του cyberstalking δεν είναι υπεύθυνα για την παρενόχληση που δέχονται και δεν πρέπει να νιώθουν ενοχές ή ντροπή. Αντίθετα, οφείλουμε ως κοινωνία να ενισχύσουμε τη φωνή τους και να δημιουργήσουμε ένα περιβάλλον όπου η καταγγελία και η προστασία δεν θα είναι πολυτέλεια αλλά αυτονόητο δικαίωμα.
Εν κατακλείδι, η αντιμετώπιση του cyberstalking δεν είναι μόνο τεχνικό ή νομικό ζήτημα, επιπλέον, αποτελεί ζήτημα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, κοινωνικής συνείδησης και ψυχικής υγείας. Έτσι, μόνο με συλλογική προσπάθεια, διεπιστημονική προσέγγιση και συστηματική υποστήριξη μπορούμε να φωτίσουμε τον «αόρατο εφιάλτη» και να τον εξαλείψουμε.
Πηγές
Bocij, P. (2004). Cyberstalking: Harassment in the Internet Age and How to Protect Your Family. Praeger Publishers.
Sheridan, L. P., & Grant, T. (2007). Is cyberstalking different? Psychology, Crime & Law, 13(6), 627–640
Reyns, B. W., Henson, B., & Fisher, B. S. (2012). Stalking in the twilight zone: Extent of cyberstalking victimization and offending among college students. Deviant Behavior, 33(1), 1–25
Κέντρο Ερευνών για Θέματα Ισότητας (ΚΕΘΙ). (2024). 5η Ετήσια Έκθεση για τη Βία κατά των Γυναικών.
Ελληνική Αστυνομία. (2014). Οδηγός Ασφαλούς Πλοήγησης στο Διαδίκτυο. Διεύθυνση Δίωξης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος.