Γράφει ο Ξανθόπουλος Λευτέρης
φοιτητής Ψυχολογίας του ΕΚΠΑ
Εισαγωγή
Τα τελευταία χρόνια, η cancel culture έχει εξελιχθεί σε ένα από τα πιο έντονα και πολυσυζητημένα φαινόμενα του διαδικτύου. Έρευνες δείχνουν ότι όλο και περισσότεροι άνθρωποι έρχονται αντιμέτωποι με δημόσια κριτική, κοινωνική κατακραυγή ή διαδικτυακό αποκλεισμό λόγω πράξεων ή δηλώσεών τους. Το φαινόμενο αυτό έχει ενισχυθεί σημαντικά από τη ραγδαία ανάπτυξη των κοινωνικών δικτύων, όπου η πληροφορία διαδίδεται άμεσα και μαζικά, επηρεάζοντας την κοινή γνώμη σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα.
Τι είναι η cancel culture και πώς εκδηλώνεται στο διαδίκτυο:
Ο όρος cancel culture αναφέρεται στη συλλογική κοινωνική πρακτική κατά την οποία ένα άτομο ή μια ομάδα «ακυρώνεται» δημόσια, δηλαδή δέχεται έντονη κριτική, αποδοκιμασία ή και πλήρη κοινωνικό αποκλεισμό λόγω μιας συμπεριφοράς που θεωρείται λανθασμένη ή προσβλητική. Η πρακτική αυτή θα μπορούσε να θεωρηθεί ως μια ενδεχόμενη σύγχρονη μετεξέλιξη του αρχαιοελληνικού εξοστρακισμού, καθώς και στις δύο περιπτώσεις η κοινότητα συσπειρώνεται για να απομονώσει όποιον θεωρεί ότι απειλεί τις αξίες της. Ωστόσο, σε αντίθεση με την αρχαιότητα, όπου ο εξοστρακισμός ήταν μια θεσμοθετημένη διαδικασία, στη σύγχρονη εποχή η “ακύρωση” συμβαίνει τις περισσότερες φορές ακαριαία, τροφοδοτούμενη από την παρορμητικότητα του ψηφιακού περιβάλλοντος. Στο διαδίκτυο, το φαινόμενο αυτό εκδηλώνεται κυρίως μέσω των κοινωνικών δικτύων, όπου αναρτήσεις, σχόλια και hashtags μπορούν να οδηγήσουν σε μαζικές αντιδράσεις μέσα σε λίγες ώρες.
Η ταχύτητα διάδοσης των πληροφοριών και η ανωνυμία που προσφέρει το διαδίκτυο ενισχύουν σημαντικά το φαινόμενο. Πολλοί χρήστες αισθάνονται ότι μπορούν να εκφράσουν ακραίες απόψεις χωρίς άμεσες συνέπειες, γεγονός που οδηγεί συχνά σε έντονες και μαζικές επιθέσεις προς το εκάστοτε άτομο.
Ψυχολογικά αίτια της cancel κουλτούρας:
Τα αίτια της cancel culture δεν περιορίζονται μόνο σε επιφανειακές αντιδράσεις, αλλά συνδέονται με βαθύτερες ψυχολογικές ανάγκες. Συγκεκριμένα, πολλοί άνθρωποι συμμετέχουν σε τέτοιες πρακτικές λόγω της ανάγκης τους να ανήκουν σε μια ομάδα και να νιώθουν κοινωνικά αποδεκτοί. Παράλληλα, η δημόσια κατακραυγή μπορεί να λειτουργεί ως μέσο επιβεβαίωσης, καθώς η αποδοχή από άλλους χρήστες μέσω σχολίων ή αντιδράσεων ενισχύει την αυτοεικόνα τους. Επιπλέον, η συμμετοχή σε μαζικές επιθέσεις προσφέρει διέξοδο για την εκτόνωση αρνητικών συναισθημάτων, όπως ο θυμός ή η αγανάκτηση, ενώ συχνά συνοδεύεται από την υποκειμενική αίσθηση ότι αποδίδεται δικαιοσύνη. Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα άτομα επιδιώκουν να προβάλλουν την ηθική τους ανωτερότητα, υιοθετώντας έντονα επικριτική στάση απέναντι σε άλλους.
Γνωστικά αίτια και τρόπος σκέψεις:
Πέρα από τα συναισθηματικά κίνητρα, σημαντικό ρόλο διαδραματίζει και ο τρόπος με τον οποίο ο ανθρώπινος εγκέφαλος επεξεργάζεται τις πληροφορίες. Η τάση για Διχοτομική σκέψη οδηγεί τα άτομα να αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα με απλουστευτικό τρόπο, διαχωρίζοντας τους ανθρώπους σε «καλούς» και «κακούς» και αγνοώντας τις ενδιάμεσες αποχρώσεις. Επιπλέον, οι Γνωστικές προκαταλήψεις επηρεάζουν την κρίση, καθώς οι άνθρωποι τείνουν να επιλέγουν πληροφορίες που επιβεβαιώνουν τις ήδη υπάρχουσες πεποιθήσεις τους ή να αποδίδουν τα λάθη των άλλων στον χαρακτήρα τους και όχι στις περιστάσεις. Παράλληλα, φαινόμενα όπως η Ομαδική Σκέψη και η Αποπροσωποποίηση ενισχύονται στο διαδικτυακό περιβάλλον, όπου η ανωνυμία μειώνει την ενσυναίσθηση και διευκολύνει την υιοθέτηση μαζικών συμπεριφορών. Τέλος, σύμφωνα με τη Διπλή Θεωρία Επεξεργασίας, οι άνθρωποι συχνά αντιδρούν άμεσα και συναισθηματικά, χωρίς να προχωρούν σε βαθύτερη και πιο λογική επεξεργασία των γεγονότων, γεγονός που ενισχύει την ένταση και την ταχύτητα εξάπλωσης του φαινομένου.
Ωστόσο, για να κατανοήσουμε την έκταση του φαινομένου, πρέπει να δούμε πώς τα παραπάνω γνωστικά αίτια “κουμπώνουν” με τις ιδιαιτερότητες του ψηφιακού κόσμου. Στην πραγματικότητα, αναπτύσσεται μια συμβιωτική σχέση μεταξύ τους: το διαδίκτυο δεν γεννά αυτές τις συμπεριφορές από το μηδέν, αλλά λειτουργεί ως το ιδανικό “εύφορο έδαφος”. Προσφέρει, δηλαδή, το περιβάλλον εκείνο που επιτρέπει στις προϋπάρχουσες νοητικές μας αδυναμίες να εκδηλωθούν πιο εύκολα, πιο γρήγορα και με πολύ μεγαλύτερη ένταση. Ο ρόλος του μέσου στην ενίσχυση αυτής της δυναμικής είναι καταλυτικός.
Ο ρόλος του διαδικτύου στην ενίσχυση του φαινομένου:
Το διαδικτυακό περιβάλλον λειτουργεί ως βασικός παράγοντας που διευκολύνει την εκδήλωση τόσο των ψυχολογικών όσο και των γνωστικών αιτιών της cancel culture. Συγκεκριμένα, η ανωνυμία και η απόσταση που προσφέρει το διαδίκτυο μειώνουν την αίσθηση προσωπικής ευθύνης, με αποτέλεσμα τα άτομα να εκφράζονται πιο εύκολα και συχνά πιο ακραία από ό,τι θα έκαναν στην πραγματική ζωή. Επιπλέον, η έλλειψη άμεσης επαφής με το θύμα περιορίζει την ενσυναίσθηση, γεγονός που ενισχύει φαινόμενα όπως η αποπροσωποποίηση, όπου το άτομο δεν αντιμετωπίζεται ως “πρόσωπο” αλλά ως “στόχος”. Σε αυτό συμβάλλει καθοριστικά η απουσία πλαισίου, καθώς στο διαδίκτυο οι πληροφορίες συχνά απομονώνονται από τις συνθήκες κάτω από τις οποίες ειπώθηκαν, στερώντας από τον χρήστη τη δυνατότητα να κατανοήσει την πλήρη εικόνα. Παράλληλα, η ταχύτητα διάδοσης των πληροφοριών και η δυναμική των social media ενισχύουν τη μαζικότητα των αντιδράσεων, δημιουργώντας συνθήκες ομαδικής πίεσης και επιρροής. Έτσι, το διαδίκτυο δεν αποτελεί απλώς το μέσο εκδήλωσης του φαινομένου, αλλά και έναν παράγοντα που ενισχύει και επιταχύνει τη δράση των ψυχολογικών και γνωστικών μηχανισμών που το προκαλούν.
Ψυχολογικές επιπτώσεις στα θύματα:
Η cancel culture μπορεί να έχει σημαντικές ψυχολογικές συνέπειες για τα άτομα που στοχοποιούνται, καθώς συνδυάζει δημόσια έκθεση, μαζική κριτική και παρατεταμένη ψηφιακή αναπαραγωγή του γεγονότος. Οι εμπειρίες αυτές συχνά οδηγούν σε έντονα συναισθήματα ντροπής, ταπείνωσης και κοινωνικού στιγματισμού, τα οποία επιβαρύνουν την αυτοαντίληψη του ατόμου και επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τη θέση του μέσα στο κοινωνικό σύνολο. Παράλληλα, αναπτύσσεται αυξημένο άγχος, καθώς το άτομο βιώνει συνεχή εγρήγορση σχετικά με την εικόνα του και την πιθανότητα περαιτέρω κοινωνικής απόρριψης, γεγονός που μπορεί να επηρεάσει τη λειτουργικότητά του στην καθημερινότητα, στις διαπροσωπικές σχέσεις αλλά και σε ακαδημαϊκά ή επαγγελματικά πλαίσια.
Σε πιο μακροχρόνιο επίπεδο, η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε αρνητικό περιεχόμενο και η αίσθηση απουσίας ελέγχου πάνω στην εξάπλωση της πληροφορίας μπορεί να οδηγήσει σε μείωση της αυτοεκτίμησης, κοινωνική αποσύνδεση και αποφυγή κοινωνικών επαφών ως μηχανισμό προστασίας. Σε σοβαρότερες περιπτώσεις, η παρατεταμένη ψυχολογική επιβάρυνση ενδέχεται να συμβάλει στην εμφάνιση καταθλιπτικών συμπτωμάτων και ευρύτερης ψυχολογικής δυσφορίας, ενισχύοντας την αίσθηση αδυναμίας που χαρακτηρίζει τέτοιες εμπειρίες στο ψηφιακό περιβάλλον.
Επίλογος: Χτίζοντας μια Δικαιότερη Ψηφιακή Κοινωνία:
Η Cancel Culture αντικατοπτρίζει μια κοινωνία που διψά για δικαιοσύνη, αλλά συχνά καταλήγει στην τυφλή εκδίκηση. Όταν αφήνουμε το μυαλό μας να παρασυρθεί από «ασπρόμαυρες» σκέψεις και βιαστικές κρίσεις, χάνουμε την ουσία: ο στόχος δεν πρέπει να είναι η καταστροφή ενός ανθρώπου, αλλά η διόρθωση μιας λάθος συμπεριφοράς.
Το να «ακυρώνουμε» κάποιον οριστικά, χωρίς να του δίνουμε το δικαίωμα να καταλάβει το λάθος του και να αλλάξει, δεν μας κάνει πιο ηθικούς. Αντίθετα, μας εγκλωβίζει σε έναν κόσμο φόβου και μίσους . Η πραγματική πρόοδος θα έρθει όταν μάθουμε να κρίνουμε με καθαρό μυαλό, αποφεύγοντας τις παγίδες των γνωστικών μας σφαλμάτων. Δικαιοσύνη σημαίνει να ζητάς ευθύνες, αλλά ταυτόχρονα να αναγνωρίζεις ότι οι άνθρωποι είναι κάτι παραπάνω από το χειρότερο λάθος τους. Άλλωστε για τους ανθρώπους που δρουν με βασικό κίνητρο την αληθινή επιβολή δικαιοσύνης, η δικαίωση δεν βρίσκεται στην εξόντωση του άλλου. Η αυθεντική δικαιοσύνη ξέρει όχι μόνο να τιμωρεί τις λανθασμένες συμπεριφορές, αλλά και να δίνει δεύτερες ευκαιρίες, επιβραβεύοντας την αναγνώριση του λάθους και την ειλικρινή μετάνοια.
Τροφή για σκέψη:
Πού σταματά η απαίτηση για λογοδοσία και πού ξεκινά η ανάγκη μας να δούμε κάποιον να καταστρέφεται; Μπορεί να υπάρξει δικαιοσύνη χωρίς ίχνος ενσυναίσθησης;
Πήγες
https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-science-behind-behavior/202007/what-is-cancel-culture