Γράφει η Αντιγόνη Κολιού
Στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή, οι παραδοσιακές μορφές απάτης και εγκλήματος έχουν μετασχηματιστεί και έχουν μεταβεί στον ψηφιακό χώρο, υιοθετώντας ψυχολογικά και ηθικά καλυμμένες στρατηγικές. Η απάτη που «κινείται ηθικά» είναι εξίσου επικίνδυνη με άλλες κυβερνοαπάτες, καθώς λειτουργεί στο πεδίο μεταξύ καλής προαίρεσης και ψυχολογικής πίεσης. Οι σημαντικότερες απάτες αφορούν τις εξελιγμένες μορφές συναισθηματικής χειραγώγησης υπό μορφή εκφοβισμού. Πρόκειται για μια από τις πιο επικίνδυνες πρακτικές που επιστρατεύουν το φαινομενικά «ηθικό» συμφέρον για να εξυπηρετηθούν ανήθικοι σκοποί. Αυτή η διαδικασία πραγματοποιείται μέσω μηχανισμών όπου ο θύτης παρασύρει και «εισβάλλει» στον ψυχισμό και τον αξιακό κόσμο του θύματος, προκειμένου να τον πείσει να παραχωρήσει προσωπικά δεδομένα και χρήματα. Τα συναισθηματικά μέσα εκμετάλλευσης που χρησιμοποιεί ο θύτης λειτουργούν ως συναισθηματικός εκφοβισμός με ηθικό πρόσημο. Η ηθική χειραγώγηση στοχεύει στην καταστολή της κριτικής σκέψης και την ενεργοποίηση της συναισθηματικής απόκρισης, ώστε να επιτευχθούν οι κακόβουλοι στόχοι των δραστών.
Αρχικά, μία από τις πιο συνηθισμένες μεθόδους εξαπάτησης είναι τα συναισθηματικά emails και οι ψεύτικες φιλανθρωπικές καμπάνιες. Συχνά, οι κυβερνοεγκληματίες στέλνουν μηνύματα με σήμα κατεπείγουσας ανάγκης, επικαλούμενοι ασθένειες ή φυσικές καταστροφές, για να επηρεάσουν συναισθηματικά το χρήστη και να αποκαλύψει τα προσωπικά του δεδομένα. Τα μηνύματα αυτά εκ πρώτης όψεως, φαίνονται πραγματικά, αλλά πρόκειται για κατασκευασμένες ιστορίες με στόχο την συγκινησιακή κινητοποίηση και εκμετάλλευση της κοινωνικής αλληλεγγύης. Με αυτή τη μέθοδο, αποσπούν χρήματα από τους τραπεζικούς λογαριασμούς και παραβιάζουν τα προσωπικά δεδομένα των θυμάτων. Μία άλλη επίκαιρη μέθοδος, αφορά ψευδό – ιατρικές ή άλλου τύπου καμπάνιες, που υποτίθεται στοχεύουν στην οικονομική βοήθεια ασθενών αλλά και θυμάτων πολέμου, κυρίως ανήλικων παιδιών. Ο κύριος σκοπός είναι η συναισθηματική παράσυρση του θύματος που «λυγίζει» ακούγοντας φράσεις – κλειδιά όπως ενδυνάμωση, υποστήριξη φτωχών παιδιών, αστέγων και θυμάτων πολέμου που χρειάζονται άμεση βοήθεια. Πρόκειται για ένα κοινωνικό κίνημα, καθώς επιχειρούν τη μαζική εκμετάλλευση των θυμάτων που εύκολα θα παρασυρθούν και θα αποστείλουν στοιχεία τραπεζικών λογαριασμών καθώς και προσωπικούς κωδικούς. Ο κύριος στόχος των δραστών είναι να αγγίξουν τα ευαίσθητα «σημεία» ώστε τα θύματα να απωθήσουν κάθε λογική σκέψη και να ανταποκριθούν στο αίτημά τους. Ένα εξίσου αξιόλογο παράδειγμα ηθικής χειραγώγησης, αφορά τα προειδοποιητικά μηνύματα από δήθεν νόμιμα πρόσωπα ή κρατικούς φορείς και οργανισμούς. Ειδικότερα, ο δράστης προσποιείται τον εκπρόσωπο επίσημης κρατικής αρχής, όπως της Ελληνικής Αστυνομίας ή άλλων ελεγκτικών δημόσιων φορέων, και ενημερώνει το θύμα πως έχουν παραβιαστεί τα προσωπικά του δεδομένα και πρέπει να καταβάλλει χρηματικό ποσό ή να αποστείλει τον τραπεζικό του λογαριασμό, για να ανακτήσει τον λογαριασμό του. Φυσικά, το θύμα καταβάλλεται από άγχος, φόβο και ανασφάλεια και έτσι χωρίς δεύτερη σκέψη, ενδίδει στον εκβιασμό, ακολουθώντας τις συμβουλές των δραστών.
Επίσης, μία άλλη γνωστή μέθοδος χειραγώγησης είναι η ηθική εκβίαση στις εξ αποστάσεως σχέσεις, γνωστό και ως “romance scam”. Οι δράστες σε αυτή την περίπτωση πείθουν τα θύματα να δημιουργήσουν συναισθηματική σχέση μαζί τους, υποδυόμενοι τους ιδανικούς συντρόφους που αξίζουν πίστη και αφοσίωση. Στη συνέχεια, έχοντας κερδίσει την εμπιστοσύνη του θύματος, και έχοντας επιτύχει τη συναισθηματική εξάρτηση, δηλώνουν πως χρειάζονται οικονομική βοήθεια για να τους συναντήσουν, ενσωματώνοντας και μεταφέροντας ηθικά διλήμματα στο θύμα. Τα θύματα που είναι σε ευάλωτη θέση, διαπνεόμενοι από αισθήματα ανασφάλειας, πιστεύουν πως πρέπει να τους στηρίξουν και να προσφέρουν ό,τι τους ζητήσουν. Με αυτόν τον τρόπο θα ενδώσουν και θα τους μεταφέρουν χρήματα από τον τραπεζικό του λογαριασμό, υποκύπτοντας στον εκβιασμό. Σε αυτό το πλαίσιο, των ηθικών και συναισθηματικών διλημμάτων, είναι συχνό φαινόμενο οι δράστες να παριστάνουν τον φίλο ή συγγενή θύματος για να αποσπάσουν χρήματα. Με την αποστολή μηνυμάτων στα social media παριστάνουν τον προσωπικό φίλο του θύματος, ο οποίος βρίσκεται σε επείγουσα ανάγκη και χρειάζεται άμεσα χρήματα για ιατρικό ή οικονομικό ζήτημα. Το εκάστοτε θύμα, βιώνει το ηθικό δίλημμα, κάτω από συνθήκες ψυχολογικής πίεσης και ενδίδει θεωρώντας πως πρέπει να στηρίξει άμεσα τον συνάνθρωπό του.
Συμπερασματικά, η ηθικά μεταμφιεσμένη απάτη δεν αποτελεί απλά μία μορφή διαδικτυακού εγκλήματος, αλλά έναν «καθρέπτη» των ευάλωτων σημείων της κοινωνίας και των αναγκών για λήψη μέτρων ασφαλείας. Το σύγχρονο αυτό φαινόμενο αφορά στην κοινωνική ψυχολογία, καθώς εστιάζει στην ανθρώπινη ψυχοσύνθεση, τα συναισθήματα και την ηθική των ανθρώπων που εργαλειοποιούνται στον βωμό των οικονομικών συμφερόντων. Η ηθική και συναισθηματική απάτη, λαμβάνει χώρα σε δραστηριότητες της καθημερινότητας, και έτσι καταδεικνύεται πως η καλοσύνη, η αλληλεγγύη και η ενσυναίσθηση μπορούν να μετατραπούν σε εργαλεία και μέσα ελέγχου και εκμετάλλευσης. Αυτό τονίζει την ανάγκη για ενημέρωση και πληροφόρηση όλων των διαδικτυακών χρηστών σχετικά με τις απάτες, τον τρόπο πρόληψης και υπεύθυνης διαχείρισής τους. Κρίνεται απαραίτητη η ανάπτυξη ψηφιακού εγγραμματισμού, ώστε να ενισχυθεί η ικανότητα του διαδικτυακού χρήστη να ανιχνεύει συναισθηματικές και ηθικές απάτες, ώστε να αντιμετωπίζουν τις ψηφιακές “παγίδες” πιο άμεσα χωρίς την οικονομική και ηθική τους διακινδύνευση. Η προστασία από συναισθηματική χειραγώγηση δεν είναι απλώς θέμα πληροφόρησης ή νοημοσύνης, αλλά ζήτημα ψυχικής και ηθικής ενδυνάμωσης και αυτονομίας των πολιτών.
Πηγές:
https://www.tripwire.com/state-of-security/top-scam-techniques-what-you-need-to-know