Γράφει η Ελένη Χατζηδημητρίου,
Φοιτήτρια τμήματος Ψυχολογίας ΕΚΠΑ
Η ανατροφή των παιδιών στη σύγχρονη εποχή περιλαμβάνει μια διάσταση που μέχρι πριν λίγες δεκαετίες δεν υπήρχε: τη διαχείριση της τεχνολογίας μέσα στην οικογένεια. Οι γονείς καλούνται να θέσουν όρια στη χρήση κινητών, social media και διαδικτυακών πλατφορμών, συχνά ανησυχώντας για τον χρόνο έκθεσης των παιδιών στις οθόνες ή για τους πιθανούς ψηφιακούς κινδύνους.
Ωστόσο, μέσα σε αυτή τη συζήτηση συχνά παραβλέπεται ένας πιο θεμελιώδης παράγοντας: όχι μόνο τι λένε οι γονείς στα παιδιά τους για την τεχνολογία αλλά πώς οι ίδιοι τη χρησιμοποιούν στην καθημερινότητά τους. Εδώ αναδύεται ένα ενδιαφέρον ψυχολογικό φαινόμενο, το οποίο θα μπορούσε να περιγραφεί ως το «παράδοξο της ψηφιακής γονεϊκότητας (digital parenting)».
Πιο συγκεκριμένα, πολλοί γονείς θέτουν σαφείς κανόνες στα παιδιά τους σχετικά με τη χρήση συσκευών: όχι κινητό στο τραπέζι, περιορισμένος χρόνος στα social media, αποφυγή χρήσης πριν τον ύπνο. Παράλληλα όμως, οι ίδιοι δρουν διαφορετικά: συνεχής έλεγχος ειδοποιήσεων, απαντήσεις σε επαγγελματικά μηνύματα κατά τη διάρκεια οικογενειακών στιγμών ή «παράλληλη χρήση» κινητού και συζήτησης.
Αυτή η ασυμφωνία ανάμεσα στον κανόνα και στο παράδειγμα δεν είναι απλώς μια αντίφαση συμπεριφοράς. Από ψυχολογική σκοπιά, αποτελεί έναν ισχυρό μηχανισμό μάθησης για τα παιδιά, συχνά ισχυρότερο από την ίδια τη λεκτική καθοδήγηση.
Η δύναμη του παραδείγματος στην ψυχολογική ανάπτυξη
Η θεωρία της κοινωνικής μάθησης του Albert Bandura εξηγεί ότι τα παιδιά δεν μαθαίνουν αποκλειστικά μέσω οδηγιών ή κανόνων, αλλά κυρίως μέσω παρατήρησης και μίμησης σημαντικών προτύπων. Οι γονείς, ως τα πρώτα και πιο σταθερά πρότυπα στη ζωή ενός παιδιού, επηρεάζουν βαθιά τον τρόπο με τον οποίο αυτό αντιλαμβάνεται τον κόσμο.
Αν για παράδειγμα, ένα παιδί βλέπει συνεχώς έναν γονέα να είναι απορροφημένος σε μια οθόνη, να διακόπτει τη συζήτηση για να απαντήσει σε ειδοποιήσεις ή να δυσκολεύεται να αποσπαστεί από το κινητό, τότε αυτή η συμπεριφορά καταγράφεται ως «κανονικότητα».
Phubbing και η ποιότητα της οικογενειακής σχέσης
Ένα χαρακτηριστικό φαινόμενο που συνδέεται με αυτή τη δυναμική είναι το λεγόμενο phubbing (phone snubbing), δηλαδή η αγνόηση του συνομιλητή λόγω χρήσης κινητού τηλεφώνου. Αν και έχει μελετηθεί κυρίως στο πλαίσιο των διαπροσωπικών ή ερωτικών σχέσεων, αποκτά ιδιαίτερη σημασία μέσα στην οικογένεια.
Όταν ένας γονέας διακόπτει συχνά την αλληλεπίδραση με το παιδί για να ελέγξει το κινητό του, το μήνυμα που μεταδίδεται δεν είναι μόνο στιγμιαίο. Σταδιακά, διαμορφώνει την αίσθηση του παιδιού για το τι σημαίνει προσοχή, παρουσία και συναισθηματική διαθεσιμότητα. Η σχέση με την τεχνολογία, επομένως, δεν είναι ουδέτερη: επηρεάζει άμεσα την ποιότητα των σχέσεων μέσα στο σπίτι.
Η αντίφαση της σύγχρονης καθημερινότητας
Είναι σημαντικό να αναγνωριστεί ότι η κατάσταση αυτή δεν είναι απλώς αποτέλεσμα αδιαφορίας ή έλλειψης συνέπειας. Οι σύγχρονοι γονείς ζουν σε ένα περιβάλλον όπου η συνεχής συνδεσιμότητα δεν είναι επιλογή αλλά συχνά ανάγκη, λόγω εργασίας και κοινωνικών υποχρεώσεων.
Ωστόσο, ακριβώς αυτή η πραγματικότητα καθιστά ακόμη πιο σημαντική την επίγνωση της συμπεριφοράς.
Τι μπορούν να κάνουν ωστόσο οι γονείς;
Η υιοθέτηση υγιών ψηφιακών συνηθειών δεν απαιτεί την πλήρη απομάκρυνση από την τεχνολογία, αλλά μεγαλύτερη επίγνωση του τρόπου με τον οποίο τη χρησιμοποιούμε. Οι γονείς μπορούν να λειτουργήσουν ως θετικά πρότυπα μέσα από απλές πρακτικές, όπως:
- η αποφυγή χρήσης κινητού κατά τη διάρκεια οικογενειακών γευμάτων ή συζητήσεων,
- η δημιουργία συγκεκριμένων στιγμών της ημέρας χωρίς οθόνες,
- η τήρηση των ίδιων κανόνων που θέτουν στα παιδιά,
- και η ανοιχτή συζήτηση για την ασφαλή και ισορροπημένη χρήση του διαδικτύου.
Μικρές καθημερινές συμπεριφορές μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά αντιλαμβάνονται και χρησιμοποιούν την τεχνολογία.
Συμπέρασμα
Η τεχνολογία αποτελεί πλέον αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας τόσο των παιδιών όσο και των ενηλίκων. Μέσα σε αυτό το διαρκώς μεταβαλλόμενο ψηφιακό περιβάλλον, οι γονείς καλούνται να διαχειριστούν προκλήσεις που δεν αντιμετώπισαν οι προηγούμενες γενιές. Παρότι δεν υπάρχει «τέλειος» τρόπος χρήσης της τεχνολογίας, η καθημερινή στάση των γονέων μπορεί να αποτελέσει μια σημαντική ευκαιρία για μάθηση και καθοδήγηση. Άλλωστε, η ανάπτυξη υγιών ψηφιακών συνηθειών είναι μια διαδικασία που αφορά ολόκληρη την οικογένεια και χτίζεται σταδιακά μέσα από την επικοινωνία, τη συνέπεια και το κοινό παράδειγμα.
Πηγές:
https://www.simplypsychology.org/bandura.html
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9634335/