Γράφει η Καβαλιώτη Δανάη, Κοινωνιολόγος, Εγκληματολόγος (MSc), Επικεφαλής Ερευνών και Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων CSI Institute.
Οι ψηφιακές υποκουλτούρες ανάμεσα στην καινοτομία, την αμφισβήτηση και την παραβατικότητα.
Στη δημόσια φαντασία, ο hacker παρουσιάζεται συνήθως ως μια μοναχική φιγούρα που εργάζεται αθόρυβα μπροστά σε μια φωτεινή οθόνη, κάπου ανάμεσα στην ιδιοφυϊα και την παρανομία. Η εικόνα αυτή, όσο “γοητευτική” μπορεί να δείχνει, απέχει αρκετά από την κοινωνική πραγματικότητα. Για έναν κοινωνιολόγο ή έναν εγκληματολόγο, οι hackers δεν αποτελούν απλώς άτομα με τεχνικές γνώσεις, αποτελούν μια ιδιαίτερη υποκουλτούρα με δικούς της κανόνες, αξίες, ιεραρχίες και μορφές κοινωνικής αναγνώρισης.
Η Κοινωνιολογία των υποκουλτουρών μας έχει δείξει εδώ και αρκετές δεκαετίες πως οι άνθρωποι αναζητούν κοινότητες μέσα στις οποίες αποκτούν ταυτότητα, κύρος και την αίσθηση του ανήκειν. Στον ψηφιακό κόσμο η ανάγκη αυτή εκφράζεται μέσα από τα φόρουμ, τις κλειστές ομάδες, τα διαδικτυακά δίκτυα και κοινότητες όπου η γνώση λειτουργεί ως κοινωνικό κεφάλαιο. Εκεί η αξία ενός ατόμου δεν καθορίζεται από το επάγγελμα, την οικονομική κατάσταση ή την κοινωνική θέση του, αλλά από την ικανότητα του να επιλύει προβλήματα, να κατανοεί πολύπλοκα συστήματα και να ξεπερνά τεχνικά εμπόδια.
Αυτός είναι και ο λόγος όπου η έννοια του hacker δεν ταυτίζεται αναγκαστικά με τον εγκληματία. Η ιστορική “ηθική” των hackers βασίστηκε στην περιέργεια, στην ελεύθερη πρόσβαση στη γνώση και στην πεποίθηση ότι η τεχνολογία πρέπει να κατανοείται και να αμφισβητείται. Από αυτό το πολιτισμικό υπόβαθρο γεννήθηκαν οι ethical hackers, οι ερευνητές της κυβερνοασφάλειας και οι ειδικοί που σήμερα προστατεύουν κρίσιμες υποδομές και επιχειρήσεις.
Η εγκληματολογική προσέγγιση, από την άλλη, αναδεικνύει μια πιο σύνθετη εικόνα από αυτήν. Οι ίδιες δεξιότητες που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την προστασία ενός συστήματος μπορούν και να αξιοποιηθούν για την παραβίαση του. Εδώ, παρουσιάζεται το άκρως ενδιαφέρον φαινόμενο που περιγράφεται από τις θεωρίες κοινωνικής μάθησης: η παραβατική συμπεριφορά δεν γεννιέται σε κοινωνικό κενό, αλλά μαθαίνεται μέσα από πρότυπα, ομάδες και δίκτυα επιρροής. Τη στιγμή όπου ένας νέος χρήστης εισέρχεται σε κοινότητες όπου η παραβίαση συστημάτων επιβραβεύεται συμβολικά, η τεχνική επιτυχία μπορεί να μετατραπεί σταδιακά σε μέσο κοινωνικής καταξίωσης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το φαινόμενο του hacktivism. Σε αντίθεση με τον παραδοσιακό κυβερνοεγκληματία που επιδιώκει -κάποιες φορές- το οικονομικό όφελος, ο hacktivist συχνά δρα με πολιτικά ή ιδεολογικά κίνητρα. Για τον ίδιο, η κυβερνοεπίθεση μπορεί να εκλαμβάνεται ως μορφή διαμαρτυρίας ή πολιτικής παρέμβασης. Πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι πολλοί hacktivists αντιλαμβάνονται τη δράση τους ως συνέχεια παραδοσιακών μορφών ακτιβισμού, μεταφέροντας τις κοινωνικές συγκρούσεις στον ψηφιακό χώρο.
Από κοινωνιολογική σκοπιά, αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι ότι οι κοινότητες αυτές δεν συγκρούονται γύρω από γεωγραφικά σύνορα αλλά γύρω από κοινές αξίες και αφηγήσεις. Ένας έφηβος στην Αθήνα μπορεί να αισθάνεσαι μεγαλύτερη ταύτιση με έναν προγραμματιστή στο Βερολίνο ή στο Σάο Πάολο παρά με το κοινωνικό του περιβάλλον. Η ψηφιακή ταυτότητα αποκτά έτσι βαρύτητα αντίστοιχη με εκείνη που είχαν παλαιότερα οι τοπικές κοινότητες ή οι κοινωνικές ομάδες.
Ταυτόχρονα, η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι η κουλτούρα των hackers έχει αλλάξει σημαντικά. Η εικόνα του μοναχικού “ρομαντικού” hacker δίνει σταδιακά τη θέση της σε πιο οργανωμένες και επαγγελματοποιημένες δομές. Ορισμένα τμήματα του κυβερνοεγκλήματος λειτουργούν πλέον με όρους αγοράς, καταμερισμού εργασίας και επιχειρηματικής οργάνωσης, αναπαράγοντας πολλές φορές τις ίδιες λογικές που συναντώνται στην νόμιμη οικονομία.
Αυτό που τελικά είναι το ενδιαφέρον συμπέρασμα είναι πως η κουλτούρα των hackers δεν είναι μια εξωτική ή περιθωριακή πραγματικότητα έξω από την κοινωνία αλλά στην πραγματικότητα είναι προϊόν της. Αντανακλά τις ανισότητες, τις φιλοσοφίες, την ανάγκη για αναγνώριση, την αμφισβήτηση της εξουσίας και την αναζήτηση ταυτότητας που χαρακτηρίζουν στην ουσία τον σύγχρονο άνθρωπο.
Ο hacker του 2026 δεν είναι απλά ένας τεχνικός χρήστης των υπολογιστών και ίσως ποτέ δεν ήταν. Είναι ένα κοινωνικό υποκείμενο που κινείται ανάμεσα στην δημιουργικότητα και την παραβατικότητα, στην καινοτομία και την αμφισβήτηση, φωτίζοντας με τον δικό του τρόπο τις αντιφάσεις της ψηφιακής εποχής.
Πηγές
https://www.oii.ox.ac.uk/research
https://www.enisa.europa.eu/topics/cybersecurity-education/cybersecurity-culture
https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/1467-954X.00139
https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0735648X.2023.2216189