Γράφει η Αγγελική Κορωπιώτη ,
Στη νέα ψηφιακή εποχή, η οποία χαρακτηρίζεται από ραγδαία ταχύτητα και υπέρμετρο όγκο πληροφορίας, ο σύγχρονος άνθρωπος βιώνει υπερφόρτωση πληροφοριών (information overload), μια κατάσταση κατά την οποία η ασταμάτητη ροή ερεθισμάτων και η συνεχής έκθεση σε υπερβολική ποσότητα πληροφορίας καθιστούν δύσκολη την αποτελεσματική επεξεργασία, την κατανόηση και την λήψη αποφάσεων. Ειδοποιήσεις, μηνύματα και ειδήσεις εμφανίζονται αδιάκοπα στην οθόνη και κατακλύζουν το μυαλό του σημερινού ανθρώπου, αποσυντονίζοντάς τον και αποσπώντας την προσοχή του. Το πλήθος και ο ρυθμός των νέων δεδομένων που προσλαμβάνει ο εγκέφαλος του ατόμου υπερβαίνει την γνωστική ικανότητα του να τα επεξεργαστεί αποδοτικά.
Η υπερφόρτωση πληροφοριών συχνά οδηγεί στην ψηφιακή κόπωση (digital fatigue), την ψυχική εξουθένωση που προκαλεί η παρατεταμένη χρήση τεχνολογικών συσκευών, η υπερσύνδεση και η διαρκής έκθεση σε ψηφιακές οθόνες. Πέρα από τα σωματικά συμπτώματα, όπως η κούραση των ματιών, ο πονοκέφαλος και διαταραχές στον ύπνο, η υπερφόρτωση πληροφοριών μπορεί να επιφέρει δυσκολίες στην συγκέντρωση, μείωση της αποδοτικότητας και αίσθημα γνωστικού κορεσμού, δηλαδή νοητικής κόπωσης και αδυναμίας επεξεργασίας άλλων δεδομένων. Η συνεχής έκθεση σε νέες πληροφορίες και ειδήσεις επηρεάζει άμεσα την ψυχική υγεία. Συγκεκριμένα, παρατηρείται στενή σύνδεσή της με την αυξημένη παραγωγή κορτιζόλης και αδρεναλίνης, βασικές ορμόνες του στρες και του άγχους. Η ευερεθιστότητα, η μείωση της συγκέντρωσης και η απόσπαση προσοχής είναι συχνές επιπτώσεις της συνεχούς έκθεσης σε οθόνες και του multitasking, της ταυτόχρονης εκτέλεσης πολλαπλών εργασιών, καθώς και τα δύο επηρεάζουν αρνητικά την εστίαση και την μνήμη. Στην εποχή των κοινωνικών δικτύων και της ανάπτυξης της τεχνολογίας, η προσοχή του σύγχρονου ανθρώπου μετατρέπεται σε εμπόρευμα (attention economy), για το οποίο ανταγωνίζονται πλατφόρμες και εταιρείες για την παραγωγή εσόδων. Οι αυξανόμενες απαιτήσεις της προσοχής αυτής αποτρέπουν την ικανότητα διάκρισης του σημαντικού από το ασήμαντο, με αποτέλεσμα ο εγκέφαλος να αναλώνεται σε μη ουσιαστικές προτεραιότητες. Επιπλέον, ο ασταμάτητος καταιγισμός πληροφοριών συνδέεται με την εμφάνιση καταθλιπτικών συμπτωμάτων, την κοινωνική απομόνωση λόγω της ψηφιακής υπερ εμπλοκής και το burnout, μια κατάσταση ψυχικής και σωματικής εξάντλησης του νευρικού συστήματος που προκαλείται από παρατεταμένο άγχος και πίεση.
Αν και η υπερφόρτωση πληροφοριών μοιάζει αναπόφευκτη, υπάρχουν στρατηγικές για την αντιμετώπιση και την πρόληψη της εξάντλησης από την τεχνολογία, οι οποίες έχουν την δυνατότητα να προστατεύσουν την ψυχική ισορροπία του σύγχρονου ανθρώπου. Αρχικά, η ψηφιακή αποτοξίνωση (digital detox), μπορεί να βοηθήσει σημαντικά στην αποκατάσταση της ψυχικής ευεξίας καθώς αφορά την συνειδητή αποχή για ένα χρονικό διάστημα από την χρήση ψηφιακών μέσων, συσκευών και κοινωνικών δικτύων. Στην καταπολέμηση της ψηφιακής κόπωσης και του άγχους συμβάλλει σημαντικά ο ορισμός συγκεκριμένων ωρών κατά τις οποίες δεν γίνεται χρήση οθονών, όπως για παράδειγμα μερικές ώρες πριν από τον ύπνο, η καθιέρωση καθημερινών διαλειμμάτων από την επαφή με την τεχνολογία αλλά και ο ορισμός μικρού χρονικού διαστήματος για ενημέρωση σε ό,τι αφορά τις ειδήσεις της ημέρας. Η οριοθέτηση της έκθεσης στην πληροφορία μέσω κανόνων και συνηθειών, καθώς και με την βοήθεια εφαρμογών και ρυθμίσεων παρακολούθησης του χρόνου που καταναλώνεται στην οθόνη ή σε ένα κοινωνικό δίκτυο αποδεικνύεται αποτελεσματική. Εναλλακτικές τεχνικές φιλτραρίσματος της πληροφορίας αποτελούν ο περιορισμός των αυτόματων ειδοποιήσεων (push notifications) με την απενεργοποίηση από τις ρυθμίσεις κάθε εφαρμογής και η στοχευμένη επιλογή και παρακολούθηση αξιόπιστων πηγών, βίντεο και δημοσιεύσεων, έναντι του doomscrolling, της συνεχής άσκοπης περιήγησης στις ψηφιακές πλατφόρμες που αλλοιώνει την αίσθηση του χρόνου για τον χρήστη. Τέλος, η προσωπική φροντίδα της ψυχικής υγείας είναι αδιαμφισβήτητα μεγάλης σημασίας για την αντιμετώπιση του φαινομένου της υπερφόρτωσης πληροφοριών. Στα προτεινόμενα παραδείγματα συγκαταλέγονται η επαφή με την φύση, η άσκηση και η ψυχολογική υποστήριξη.
Συνοψίζοντας, η αδιάκοπη έκθεση σε νέες πληροφορίες και ψηφιακές οθόνες βλάπτει άμεσα τον σύγχρονο άνθρωπο και επηρεάζει αρνητικά την ψυχική του υγεία, κατευθύνοντάς τον προς την ψηφιακή κόπωση, την ψυχική εξάντληση και την εξουθένωση του γνωστικού του συστήματος. Ωστόσο, με την βοήθεια αποτελεσματικών στρατηγικών, υπάρχει δυνατότητα άμβλυνσης του φαινομένου. Η επαφή με την τεχνολογία δεν χρειάζεται να είναι επιβλαβής, καθώς η εστίαση στην ισορροπία μπορεί να αποτελέσει το κλειδί για την ωφέλιμη χρήση της.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Psychology Today (2020). “Is information overload hurting our mental health?”
Center for Humane Technology (2025). “Today’s world & Technology: Key Issues Overview”